Uniwersytecka Komisja Finansowa Konferencji Rektorów Uniwersytetów Polskich zaprezentowała raport pt. Analiza ekonomiczna uniwersytetów publicznych za lata 2021-2025, obejmujący sytuację finansową 21 uniwersytetów klasycznych w Polsce. Opracowanie przygotowane przez Pawła Antonowicza, Zbigniewa Bukowskiego, Marzenę Wojtaszko i Dominikę Wendt stanowi kompleksowy przegląd zmian zachodzących w obszarze zatrudnienia, kształcenia, subwencji, kosztów, inwestycji oraz wyników finansowych uczelni publicznych. Opracowanie obejmuje dane finansowe uniwersytetów klasycznych zrzeszonych w KRUP i stanowi jedno z najważniejszych źródeł wiedzy o kondycji ekonomicznej polskiego szkolnictwa wyższego. Wnioski płynące z raportu wskazują na wyraźne pogorszenie sytuacji finansowej znacznej części uczelni oraz na narastanie problemów o charakterze systemowym.
Analiza obejmuje okres pięciu lat, pozwalając na ocenę wpływu zmian gospodarczych, inflacji, wzrostu kosztów pracy oraz zmian w systemie finansowania szkolnictwa wyższego na funkcjonowanie uniwersytetów publicznych. Dane zgromadzone przez UKF KRUP pokazują, że pomimo odpowiedzialnego zarządzania finansami przez większość uczelni, coraz trudniejsze staje się utrzymanie równowagi pomiędzy przychodami a rosnącymi kosztami działalności.
W 2025 roku w 21 uczelniach zrzeszonych w KRUP zatrudnionych było łącznie 59 044 pracowników, w tym 32 637 nauczycieli akademickich i 26 407 pracowników niebędących nauczycielami. Oznacza to wzrost zatrudnienia o 966 etatów względem roku poprzedniego. Największymi pracodawcami pozostają uczelnie badawcze objęte programem IDUB, w tym Uniwersytet Jagielloński, Uniwersytet Warszawski, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu oraz Uniwersytet Wrocławski.
Jednocześnie raport zwraca uwagę na zróżnicowanie struktur zatrudnienia pomiędzy uczelniami. Autorzy zastosowali m.in. współczynnik lokalizacji, pozwalający ocenić intensywność wybranych zjawisk na tle całej grupy badanych uniwersytetów. Analiza pokazuje, że część uczelni wyróżnia się korzystniejszą relacją między udziałem kadry profesorskiej a udziałem pracowników administracyjnych i wsparcia. Zwrócono przy tym uwagę, że potencjał pracowników niebędących nauczycielami akademickimi, choć kluczowy dla jakości procesów dydaktycznych i badawczych, nie znajduje pełnego odzwierciedlenia w algorytmie podziału subwencji.
Istotnym obszarem raportu jest także analiza liczby kształcących się. W 2025 roku do uczelni o największej liczbie studentów stacjonarnych należały Uniwersytet Warszawski, Uniwersytet Jagielloński, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza, Uniwersytet Łódzki oraz Uniwersytet Mikołaja Kopernika. Opracowanie wskazuje również na długofalowy i wyraźny spadek skali kształcenia niestacjonarnego w uniwersytetach klasycznych.
Szczególnie mocno wybrzmiewa problem warunków finansowych młodej kadry akademickiej i doktorantów. Autorzy raportu wskazują, że przy rosnących wymaganiach dotyczących jakości działalności naukowej poziom wynagrodzeń oraz stypendiów doktoranckich nadal pozostaje niewystarczający w relacji do realiów gospodarczych i konkurencyjności rynku pracy.
Jednym z najważniejszych wniosków płynących z raportu jest ocena realnej wartości subwencji przekazywanej uczelniom. Nominalnie łączna wartość subwencji dla 21 uniwersytetów KRUP wyniosła w 2025 roku 10,16 mld zł. Jednak po uwzględnieniu inflacji jej wartość realna była niższa. Autorzy zastosowali dwa podejścia: dyskonto oparte na wskaźniku cen towarów i usług konsumpcyjnych GUS oraz autorski wskaźnik inflacji sektorowej, odzwierciedlający strukturę kosztów właściwą dla uniwersytetów. Według tej drugiej metody realna wartość subwencji w 2025 roku wyniosła 9,40 mld zł. To pokazuje, że nominalny wzrost środków nie musi oznaczać proporcjonalnego wzrostu realnych możliwości finansowych uczelni.
Raport wskazuje również na duże zróżnicowanie poziomu subwencji pomiędzy uczelniami – zarówno w ujęciu nominalnym, jak i w relacji do liczby pracowników, nauczycieli akademickich czy studentów studiów stacjonarnych. Najwyższe subwencje w 2025 roku otrzymały Uniwersytet Jagielloński oraz Uniwersytet Warszawski. Po przeliczeniu wartości subwencji na zatrudnienie, liczbę nauczycieli czy liczbę kształcących się widać jednak wyraźnie, że struktura finansowania pomiędzy poszczególnymi uczelniami pozostaje zróżnicowana i nie ogranicza się wyłącznie do prostego efektu skali.
W strukturze przychodów podstawowej działalności operacyjnej nadal dominuje subwencja, która w 2025 roku odpowiadała za około 75% przychodów. Jednocześnie maleje udział pozasubwencyjnych przychodów z działalności badawczej, który spadł do 9%. W tej grupie najważniejszym źródłem finansowania pozostaje Narodowe Centrum Nauki, odpowiadające za 45% takich przychodów, następnie środki na współpracę naukową z zagranicą oraz środki celowe z ministerstwa.
Silną presję na sytuację finansową uczelni wywierają koszty. W 2025 roku wynagrodzenia wraz z obowiązkowymi narzutami stanowiły aż 76% kosztów rodzajowych uniwersytetów KRUP. Drugą i trzecią największą kategorią kosztów były zużycie materiałów i energii oraz usługi obce. Raport potwierdza, że uczelnie działają dziś w modelu bardzo wysokiej kosztowej sztywności, w którym pole manewru w zarządzaniu wydatkami jest ograniczone.
W latach 2021-2025 uniwersytety istotnie zwiększyły również nakłady inwestycyjne. W 2025 roku były one nominalnie o 58% wyższe niż w roku 2021. Zmienia się także struktura ich finansowania: rośnie znaczenie subwencji i dotacji celowych, a maleje rola innych źródeł, w tym części środków zewnętrznych. Pokazuje to, że uczelnie nadal inwestują w rozwój infrastruktury, mimo rosnącej presji kosztowej i niepewności finansowej.
Na szczególną uwagę zasługują dane dotyczące wyników finansowych. W 2025 roku 6 z 21 uniwersytetów klasycznych zakończyło rok stratą netto. Jednocześnie dodatni wynik wielu uczelni był silnie wspierany przez przychody finansowe, zwłaszcza odsetki od otrzymanych obligacji. Łączna wartość tych odsetek wyniosła około 220 mln zł, podczas gdy suma wyników finansowych netto wszystkich uczelni osiągnęła poziom blisko 130 mln zł. Oznacza to, że bez tego wsparcia obraz kondycji finansowej sektora byłby wyraźnie słabszy.
W ostatnich latach uniwersytety musiały zmierzyć się z bezprecedensowym wzrostem kosztów wynagrodzeń, energii, usług zewnętrznych, materiałów oraz utrzymania infrastruktury dydaktycznej i badawczej. Jednocześnie wzrost finansowania ze środków publicznych nie zawsze odpowiadał dynamice tych wydatków. W rezultacie wiele uczelni odnotowało pogorszenie wyników finansowych, a część została zmuszona do korzystania z rezerw zgromadzonych w poprzednich latach.
Raport wskazuje, że rezerwy finansowe, które przez długi czas stanowiły istotny element stabilności ekonomicznej uniwersytetów, ulegają stopniowemu zmniejszeniu. Oznacza to, że możliwości absorbowania kolejnych wzrostów kosztów stają się coraz bardziej ograniczone. W przypadku części uczelni dalsze utrzymywanie obecnych trendów może prowadzić do konieczności ograniczania działań rozwojowych, inwestycji infrastrukturalnych lub nowych przedsięwzięć badawczych.
Szczególnie istotnym wnioskiem płynącym z raportu jest systemowy charakter obserwowanych zjawisk. Pogorszenie wyników finansowych nie dotyczy pojedynczych jednostek, lecz występuje w różnym stopniu w wielu uniwersytetach publicznych. Oznacza to, że źródła problemów należy wiązać przede wszystkim z warunkami funkcjonowania całego sektora szkolnictwa wyższego, a nie z indywidualnymi decyzjami zarządczymi poszczególnych uczelni.
Uniwersytety publiczne pełnią kluczową rolę w rozwoju społecznym, gospodarczym i cywilizacyjnym kraju. Są odpowiedzialne nie tylko za kształcenie studentów i prowadzenie badań naukowych, ale również za przygotowywanie wysoko wykwalifikowanych kadr dla administracji publicznej, gospodarki, ochrony zdrowia, edukacji i sektora nowych technologii. Stabilność finansowa uczelni stanowi zatem jeden z warunków długofalowego rozwoju państwa.
UKF KRUP podkreśla, że raport nie ma charakteru alarmistycznego, lecz diagnostyczny. Jego celem jest przedstawienie rzetelnego obrazu sytuacji ekonomicznej uniwersytetów publicznych oraz wskazanie obszarów wymagających szczególnej uwagi w polityce państwa wobec szkolnictwa wyższego i nauki. Wyniki analizy powinny stanowić podstawę do dalszej dyskusji nad mechanizmami finansowania uczelni oraz nad zapewnieniem warunków umożliwiających ich stabilny rozwój w kolejnych latach.
Raport „Analiza ekonomiczna uniwersytetów publicznych za lata 2021–2025” potwierdza, że polskie uniwersytety pozostają instytucjami odpowiedzialnie zarządzanymi i zdolnymi do realizacji swoich ustawowych zadań. Jednocześnie wskazuje, że utrzymanie wysokiej jakości kształcenia i badań naukowych będzie wymagało stworzenia bardziej przewidywalnych i adekwatnych mechanizmów finansowania, odpowiadających rzeczywistym kosztom funkcjonowania współczesnych uczelni.
Uniwersytecka Komisja Finansowa KRUP wyraża nadzieję, że przedstawione w raporcie wnioski przyczynią się do pogłębionej debaty nad przyszłością finansowania szkolnictwa wyższego w Polsce oraz pozwolą na wypracowanie rozwiązań wzmacniających potencjał rozwojowy polskich uniwersytetów.
Link do pełnej wersji raportu – tutaj